Netwerk

Bert Haanstra was - en is - dé Nederlandse cineast van de afgelopen decennia. Films als ‘Glas’, ‘Fanfare’ en natuurlijk ‘Alleman’ staan vele Nederlanders in het geheugen gegrift. Een portret van de man wiens oeuvre kan worden samengevat als één van zijn eerste films: ‘Spiegel van Holland’.

Eigen filmprojector
Lang voordat Haanstra - pas op 31 jarige leeftijd - een filmcamera in zijn handen had, was hij al gefascineerd door 'het beeld'. Albert Haanstra kwam ter wereld op 31 mei 1916 en groeide op in het Twentse dorpje Goor. Dagenlang hing hij rond de plaatselijke bioscoop, de ‘Grote Sociëteit’. Van een blik en losse onderdelen bouwde Haanstra zelf zijn eigen filmprojector.

Fotograaf
Het was echter nog te vroeg voor filmwerk: Haanstra werd fotograaf voor onder meer het persbureau Vaz Dias. In de oorlogsjaren (’40-’45) studeerde hij fotografie en schilderkunst aan de Rijksacademie te Amsterdam, en trouwde hij met zijn grote liefde, Angenita Wijtmans.

Debuut
Vlak na de oorlog draaide Haanstra zijn eerste film - als cameraman welteverstaan. De film 'Myrte en de Demonen' (1948) was een weliswaar een weergaloze flop, maar werd geroemd om het camerawerk. In hetzelfde jaar dat de film uitkwam debuteerde Haanstra zelf met een reeks historische tableaus: 'De Muiderkring herleeft'.

Successen
Het was het begin van een succesvolle carrière: zijn documentaire ‘Spiegel van Holland’ (1951) won een Gouden Palm op het filmfestival van Cannes. Zijn grootste successen vierde hij in de tien jaar die volgen: ‘Glas’ (1958) won onder meer een Oscar, en ‘Fanfare’ (1985), ‘ZOO’ (1962) ‘Alleman’ (1963) en ‘De stem van het water’ (1966) trokken volle zalen. Haanstra hield Nederland een spiegel voor, maar deed dat op een luchtige wijze die zodoende geen schaamte, maar vertedering opwekte.

Pak slaag
In de jaren zeventig leek Haanstra het contact met zijn publiek wat te verliezen: twee verfilmingen van scenario’s van Anton Koolhaas, ‘Dokter Pulder zaait papavers’ (1975) en ‘Een pak slaag’ (1979) trokken - ondanks goede recensies - nauwelijks bezoekers. ‘Het oudere publiek heeft Haanstra in de steek gelaten, het zit waarschijnlijk voor de tv gekleefd,’ zei Koolhaas daarover. Het greep Haanstra zo aan dat hij een hartaanval kreeg en het kalmer aan moest doen.

Dieren
Dat wilde echter niet zeggen dat hij niet meer filmde: hij maakte in de jaren na zijn hartinfarct de films ‘Nederland’ (1983), en een docudrama rond zijn goede vriend Simon Carmiggelt, ‘Vroeger kon je lachen’ (1984). De cineast leek zich daarna af te wenden van de mensen en zich te concentreren op het dierenrijk: hij maakte verschillende films over een apengemeenschap. Bert Haanstra overleed in 1997. De verzamelde films die hij nalaat vormen een prachtig portret van een land en een volk dat nu, decennia later, zo ver weg lijkt.