Netwerk

20 augustus 2008 — Wat heb ik vandaag nou gehoord? Verhalen over ernstige mensenrechtenschendingen of verzinsels? Keiharde feiten of pure propaganda? Dat vraag ik mij regelmatig af als ik 's avonds terugkeer in mijn comfortabele hotel.

"Toen de Russen kwamen hebben we gifdrankjes gemaakt voor het geval we zouden worden verkracht. Liever dood dan worden onteerd." Dat vertelt een geëmotioneerde vluchteling een paar dagen geleden in een vluchtelingenkamp in Tiblisi. Het kan natuurlijk waar zijn, maar ze wist niet te vertellen waar het drankje van gemaakt was. "Alle huizen zijn gebombardeerd en vrouwen verkracht. Zelfs kinderen worden niet gespaard", zegt een andere vluchteling. Ook mogelijk, maar zou het echt waar zijn dat alle huizen kapot zijn? Moet je als journalist dit soort niet gecontroleerde verhalen naar buiten brengen of niet?

Vluchtelingen zijn vaak aan het eind van hun Latijn en zeer geëmotioneerd omdat ze net huis en haard hebben moeten verlaten. Dan worden de verhalen over wat de vijand heeft aangericht nog wel eens overdreven. En dat is zeer voorstelbaar. Maar op op hoger niveau gaat het niet om emotie, maar om pure propaganda om de publieke opinie te beïnvloeden. Rusland en Georgië zijn sinds het begin van de oorlog verwikkeld in een propagandaoorlog.

Zo zouden de Russen een soort concentratiekampen hebben ingericht. Volgens president Sjakasvilli. De Russen beweren op hun beurt dat de Georgiërs hele steden hebben platgebombardeerd en genocide plegen. Concentratiekampen, genocide, etnische zuiveringen. Woorden die de wereldpers en de publieke opinie de oren doet spitsen. En Moskou en Tiblisi weten het. Rusland wil zijn harde optreden rechtvaardigen en Georgië doet verwoede pogingen om de westerse vrienden te mobiliseren. Wat moet je als journalist dan met dit soort wilde beschuldigingen?

De vrouw die zei een gifdrankje te hebben gemaakt, vertelde ook dat ze het verhaal over verkrachtingen op tv had gezien. Maar hoe betrouwbaar is het journaal in tijden van oorlog in landen als Rusland en Georgië? Zelfs in het westen heeft de pers jarenlang klakkeloos het verhaal overgenomen van Saddam en zijn massavernietigingswapens.

De enige manier om een beter beeld te krijgen van de werkelijke situatie is meerdere bronnen raadplegen en zelf op pad gaan. Zo vertelt een medewerker van Human Rights Watch mij deze week dat de mensenrechten op grote schaal worden geschonden in de door Rusland bezette gebieden. Hij leverde er overtuigende foto's bij. Maar hij heeft van zijn hoofdkantoor in New York ook de opdracht gekregen om de situatie in Zuid-Ossetië geen genocide te noemen. Daarvoor is er niet genoeg bewijs.

Dan maar zelf op pad om ter plekke bewijzen te verzamelen. Maar hoe doe je dat als de Russen geen journalisten toelaten. Door de linies sluipen om de waarheid boven tafel te krijgen? Klinkt spannend, maar ook dit conflict heeft weer dode journalisten opgeleverd en het thuisfront stond toch al niet te juichen over de trip naar Georgië.

Gisteren lukte het dan eindelijk om bezet-Georgië binnen te komen om zelf met gewone mensen te spreken die slachtoffer zijn geworden. De man die vertelt dat hij zijn vrouw eigenhandig heeft begraven nadat ze gedood is door een Russische bom, is zeer overtuigend. Een gewone man, die zijn verhaal niet hoeft aan te dikken omdat het al dramatisch genoeg is.

Aan de andere kant is het ook ontnuchterend om eens met een Russische soldaat te spreken die een wegblokkade bemant. "Als het aan mij ligt, dan scheur ik zo snel mogelijk dit land uit", zegt hij. De Boze Rus krijgt zo een heel ander gezicht. Maar je moet wel met hem praten. En dat gaat vaak niet.

Kortom, het is ploeteren om een goed beeld van een gecompliceerd conflict te krijgen. Zelfs Sandra Roelofs, de Nederlandse vrouw van de Georgische president Sjakasvilli, heeft haar eigen verhaal. In Tiblisi vertelt ze me dat de Georgiërs die jaren geleden al gevlucht zijn voor het geweld in het land, nu goed zijn opgevangen. Een dag later hoor ik van een hulpverlener hoe de werkelijke situatie is. Het oordeel: "Je zou er nog geen varkens willen houden."